Kilka słów o traumie transgeneracyjnej

Stres towarzyszy nam od najdawniejszych czasów. Początkowo wywoływany był poczuciem niebezpieczeństwa czy zagrożeniem zdrowia lub życia ze strony dzikich zwierząt, wrogiego plemienia lub zjawisk, których homo sapiens nie był w stanie sobie wytłumaczyć i które przypisywał ponadnormalnej sile. Później, w miarę rozwoju cywilizacji oraz nabywania nowych doświadczeń i postępu naukowo-technicznego, pierwotne źródła lęków zostawały częściowo obalane, lub człowiek po prostu oswajał się z obecnością konkretnych zjawisk.

Niestety, czasy w których obecnie żyjemy, choć cechują się sporym zaawansowaniem naukowym i technologicznym, są też okresem sporego stresu i życia w ciągłym biegu. Dzisiaj nie będziemy się skupiać na stresie jako takim, ale na jego konsekwencjach, które często obejmują nie tylko jedną osobę, ale cały system, w którym ona funkcjonuje (w tym rodzinę).

Pojęcie traumy

Trauma jest definiowana jako „emocjonalna reakcja na straszne wydarzenie, takie jak np. wypadek, gwałt lub klęska żywiołowa” (zob. APA). Charakterystycznymi reakcjami związanymi z traumą są szok i zaprzeczenie, które stanowi naturalny mechanizm obronny każdego człowieka, fałszujący prawdziwy obraz rzeczywistości.

Typy traumy

Trauma nie jest zjawiskiem, które można zamknąć w jednej kategorii. Współczesna psychologia dzieli traumę na trzy typy. Typ I odnosi się do zdarzeń jednorazowych i nieprzewidzianych: udziału w wypadku komunikacyjnym, śmierci bliskiej osoby, bycia świadkiem klęski żywiołowej. Łączy się on z typowym obrazem PTSD, a wspomnienia traumatycznych wydarzeń są raczej klarowne. Terapia traumy typu I jest stosunkowo najprostsza, a emocją, która leży u jej podstaw, jest lęk.

Typ II (trauma relacyjna) pojawia się w wyniku długotrwałych lub repetycyjnych wydarzeń o charakterze zewnętrznym — bycia ofiarą znęcania się lub wykorzystywania seksualnego w dzieciństwie, doświadczania długotrwałej przemocy. Pacjenta charakteryzuje nieostrość wspomnień, zaburzenia w sferze przywiązania oraz tendencja do zachowań dysocjacyjnych. W typie II zamiast lęku dominują wstyd i wstręt, co czyni go terapeutycznie trudniejszym.

Typ III to ostatni typ traumy. Jego geneza rozpoczyna się od doświadczania długotrwałej przemocy w dzieciństwie, rozciągniętej w czasie. Konsekwencje przeżywania traum różnią się od siebie: typ I niesie najczęściej stres pourazowy, podczas gdy typ II i III wpisują się w różne kategorie diagnostyczne.

Rodzaje traumy

Współczesna psychologia wymienia m.in.: traumę transgeneracyjną, symbiotyczną, szokową, rozwojową, relacyjną, prenatalną, okołoporodową i egzystencjonalną. Na potrzeby dzisiejszego artykułu zajmiemy się traumą transgeneracyjną — inaczej zwaną dziedziczoną.

Dziedziczymy więcej, niż nam się wydaje

Traumę transgeneracyjną obserwuje się najczęściej wśród potomków osób, które przeżyły naprawdę trudne i obciążające psychikę sytuacje. Przykładem może być pokolenie, które dorastało w czasach II wojny światowej — ludzie ci byli dotknięci bezpośrednio tragicznymi wydarzeniami, doświadczali zesłania na Sybir czy prześladowań. Tak silne przeżycia pozostawiają swój ślad w genach, które przekazywane kolejnym pokoleniom przenoszą ze sobą traumę.

W badaniach nad zwierzętami u samic myszy przed zapłodnieniem obniżono metylację genu Olfr151 przez skojarzenie zapachu kwiatu wiśni z bólem. Potomstwo tych samic również zaczęło reagować na ten sam zapach lękiem i agresją, choć nikomu nie wyrządzano krzywdy. W innym eksperymencie naukowcy wykradali mysim matkom młode na trzy godziny dziennie przez 14 dni. Mimo że zapewniono opiekę, młode wyrosły na osobniki nieprzystosowane — i przekazywały te skłonności swojemu potomstwu.

Lekarze i specjaliści z zakresu epigenetyki zgodnie twierdzą, że stres może doprowadzać do zmian w obrębie gamet w macicy matki, a to z kolei przyczyniać się do zmian w komórkach macierzystych oraz OUN. Organizm dziecka już na etapie płodowym zaczyna funkcjonować w patologiczny sposób, co przyczynia się do powstawania lęków i zaburzeń nastroju w jego dorosłym życiu.

Objawy traumy transgeneracyjnej

Izraelskie badania nad transmisją traumy na pokolenia ocalałe z Holocaustu pokazały, że potomkowie osób, które doświadczyły piekła wojny, częściej zapadali na stany depresyjne, lęki czy objawy psychosomatyczne. Obserwowano też zaburzenia parentyfikacji — odwrócenia ról w rodzinie — oraz zaburzenia w zakresie procesów indywiduacji-separacji, co wywoływało traumatyzację potomków.

Współwystępowanie z innymi zaburzeniami

Trauma, zwłaszcza ta niepoddawana terapii, może (choć nie musi) stać się czynnikiem wyzwalającym poważniejsze zaburzenia psychiczne — depresję, zaburzenia lękowe, fobie. Osoby z transgeneracyjną traumą mogą zmagać się z poczuciem wyobcowania, odstawania od innych, pogorszeniem nastroju, tendencją do obwiniania siebie lub innych oraz unikaniem niektórych sytuacji.

Jeśli odczuwasz dyskomfort w jakimkolwiek obszarze swojego życia lub masz wrażenie, że nie możesz się odnaleźć we własnej rodzinie z niewiadomej przyczyny, zgłoś się do terapeuty, by przepracować tę trudność. Trauma nie jest czymś, czego powinniśmy się wstydzić — patologicznym stanem jest dopiero decyzja o trwaniu w niej w nieskończoność.